Waar en hoeveel · 3

Kalk en gezondheid

Hard water is drinkbaar en veilig. De Wereldgezondheidsorganisatie stelt dat hardheid in de concentraties die in drinkwater voorkomen geen gezondheidsprobleem vormt, en legt er daarom geen gezondheidskundige grenswaarde voor vast. Wat mensen als hinderlijk ervaren aan hard water, de kalkaanslag, is een kwestie van comfort en onderhoud, niet van gezondheid.

Drie begrippen die men best uit elkaar houdt

Discussies over hard water lopen vaak vast omdat drie verschillende dingen door elkaar worden gehaald. Waterhardheid is de hoeveelheid opgelost calcium en magnesium in het water. Kalkaanslag is de vaste afzetting van calciumcarbonaat die ontstaat wanneer dat water wordt verwarmd of verdampt. Gezondheidsrisico's zijn mogelijke schadelijke effecten van het drinken of gebruiken van het water. Dat het water kalk afzet in een waterkoker, zegt niets over de vraag of het gezond is om te drinken. Kalkaanslag kan lastig zijn voor toestellen, terwijl de mineralen in het water voor het lichaam gewone voedingsstoffen zijn.

Calcium en magnesium als voedingsmineralen

Calcium en magnesium zijn essentiële mineralen. Het lichaam gebruikt calcium onder meer voor de opbouw van botten en tanden, voor spiercontractie en voor de bloedstolling. Magnesium is betrokken bij honderden enzymatische reacties, bij de werking van spieren en zenuwen en bij de energiehuishouding. Beide mineralen komen veel voor in voeding. Melkproducten, kaas, groene bladgroenten, peulvruchten, noten, zaden en volle granen zijn belangrijke bronnen.

Drinkwater levert doorgaans maar een bescheiden deel van de totale inname, maar dat deel is niet verwaarloosbaar. Wie dagelijks twee liter water drinkt met 100 mg calcium per liter, wat overeenkomt met een hardheid van ongeveer 25 °fH, neemt via het water 200 mg calcium op, een vijfde tot een kwart van de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid voor volwassenen. De WHO wijst er in haar achtergronddocument op dat calcium en magnesium uit water goed door het lichaam worden opgenomen.

Wat de WHO zegt

De richtlijnen van de WHO voor drinkwaterkwaliteit behandelen hardheid uitdrukkelijk. De organisatie concludeert dat hardheid bij de niveaus die in drinkwater voorkomen geen reden tot bezorgdheid is voor de gezondheid, en stelt daarom geen grenswaarde voor. Ze merkt wel op dat hardheid de aanvaardbaarheid van water kan beïnvloeden, onder meer door smaak en door kalkafzetting. Volgens de WHO kan water vanaf ongeveer 200 mg/L CaCO₃ (20 °fH) afzetting veroorzaken, terwijl zacht water met minder dan ongeveer 100 mg/L (10 °fH) corrosiever kan zijn voor leidingen, waardoor metalen zoals koper, zink en lood gemakkelijker in het water kunnen komen.

In de wetenschappelijke literatuur is uitgebreid onderzocht of er een verband bestaat tussen de hardheid van drinkwater en hart- en vaatziekten. Een aantal grote bevolkingsstudies vond dat mensen in gebieden met harder water gemiddeld iets minder hart- en vaatziekten hadden, met in het bijzonder aanwijzingen voor magnesium. De WHO beschrijft dat bewijs als onderwerp van debat: dergelijke studies kunnen niet uitsluiten dat andere factoren de verschillen verklaren. Er is dus geen reden om hard water als gezondheidsprobleem te zien, en evenmin om het als geneesmiddel te beschouwen.

Europese en Belgische regelgeving

De Europese drinkwaterrichtlijn (2020/2184) legt geen gezondheidskundige maximumwaarde vast voor hardheid, calcium of magnesium. Ook in de Belgische gewesten is hardheid geen parameter waarvoor een gezondheidsnorm geldt. Wel bestaan er regels voor ontharding: in Wallonië moet water na kunstmatige ontharding minstens 15 °fH behouden, en in Brussel raadt Vivaqua aan niet onder 10 °fH te gaan. Die ondergrenzen beschermen niet tegen een tekort aan mineralen, maar tegen te agressief water dat leidingen kan aantasten.

Smaak

Hardheid beïnvloedt de smaak van water. Veel mensen vinden water met een gemiddelde mineralisatie aangenamer dan zeer zacht water, dat soms als vlak wordt omschreven. Zeer hard water kan daarentegen een licht krijtachtige smaak hebben. Volgens de WHO ligt de smaakdrempel voor calcium ergens tussen 100 en 300 mg/L, afhankelijk van de begeleidende zouten. Bij koffie en thee beïnvloedt hardheid zowel de smaak als het uitzicht: in hard water vormt zich op thee soms een dun vliesje, waarin calciumcarbonaat en stoffen uit de thee samengaan.

Huid en haar

Er wordt vaak beweerd dat hard water de huid uitdroogt of eczeem veroorzaakt. Hard water vraagt meer zeep om te schuimen, en zeep- en kalkzeepresten kunnen bij sommige mensen het gevoel geven van een droge of strakke huid. Wetenschappelijk is het verband met eczeem minder eenduidig dan vaak gesuggereerd. Een gerandomiseerde studie in het Verenigd Koninkrijk, de Softened Water Eczema Trial, onderzocht bij kinderen met eczeem of het plaatsen van een ionenwisselingsontharder hielp. De studie vond na twaalf weken geen duidelijk verschil in de ernst van het eczeem tussen kinderen met en zonder ontharder, al gaven ouders in de groep met ontharder iets vaker een verbetering aan.

Ontharding en natrium

Bij een klassieke ontharder met zout worden calcium en magnesium uitgewisseld tegen natrium, zoals uitgelegd op de pagina Oplossingen tegen kalk. Daardoor stijgt het natriumgehalte van het water. Per Franse graad die wordt verwijderd, komt er ongeveer 4,6 mg natrium per liter bij. Voor de meeste mensen is die hoeveelheid klein in vergelijking met het natrium uit voeding. Voor mensen die een strikt zoutarm dieet volgen, en voor de bereiding van zuigelingenvoeding, raden instanties wel aan om onthard water met de nodige voorzichtigheid te gebruiken of een niet-onthard kraantje te behouden. Om die reden wordt bij installatie vaak een aparte leiding met onbehandeld water naar de keukenkraan voorzien.

Samengevat

Hard water is geen gezondheidsrisico. Het levert een deel van de calcium en magnesium die we ook uit voeding halen, en het is in België overal drinkbaar zonder voorafgaande behandeling. De reden om iets aan hard water te doen, ligt in comfort, onderhoud en de bescherming van toestellen en installaties, niet in gezondheid.